Niemiecko-polska grupa robocza tworzy podstawy zarządzania łosiem i żubrem

Czwarte spotkanie Grupy Roboczej ds. Łosia i Żubra: transgraniczna wymiana

W dniach 1–2 października 2025 r. odbyło się czwarte spotkanie Grupy Roboczej ds. Łosia i Żubra – tym razem w Glashütte w Meklemburgii-Pomorzu Przednim, a organizatorem było Rewilding Oder Delta. Około 25 uczestników z Polski, Brandenburgii, Saksonii i Meklemburgii-Pomorza Przedniego wymieniało się najnowszymi informacjami i omawiało aktualne wyzwania.

Celem grupy jest wymiana wiedzy oraz opracowywanie wspólnych strategii monitoringu i zarządzania łosiem oraz żubrem. Zwierzęta te migrują na duże odległości, dlatego kluczowa jest koordynacja transgraniczna. Obecnie priorytetem jest łoś, którego migracje do Niemiec obserwowane są regularnie. Dlatego wczesne przygotowanie poprzez monitoring i zalecenia zarządcze jest szczególnie istotne.

Dlaczego łoś i żubr są tak ważne dla przyrody

Łoś i żubr nie działają w izolacji – są częścią większej społeczności dużych roślinożerców, które stymulują naturalną dynamikę krajobrazu. Poprzez charakterystyczne sposoby żerowania i przemieszczania się, kształtują zróżnicowane mozaiki siedlisk: lasów, łąk, zarośli i terenów podmokłych. Łosie przerzedzają młode lasy, żubry tworzą polany i piaskowe zagłębienia. Wraz z innymi roślinożercami utrzymują roślinność w stanie stałej, dynamicznej odnowy.

Wpływ tych zwierząt wykracza daleko poza samo żerowanie. Poprzez odchody, mocz, rozdeptywanie terenu i ciągłe przemieszczanie się, poprawiają jakość gleby, tworzą warunki sprzyjające rozwojowi grzybów, bakterii i owadów oraz transportują nasiona na duże odległości. Odsłonięte fragmenty gleby i wydeptane ścieżki stają się miejscem powstawania nowych zespołów roślinnych, które następnie tworzą siedliska dla niezliczonych gatunków. Powstają odporne ekosystemy bogate w funkcje – od zapylania, przez naturalną kontrolę szkodników, po lepszą zdolność adaptacji do zmian klimatu.

Mozaikowe krajobrazy są kluczowe dla odporności ekosystemów. Ich zmienna struktura ogranicza rozprzestrzenianie się chorób i szkodników, a otwarte tereny zmniejszają ryzyko dużych pożarów lasów. Jednocześnie ekstensywnie użytkowane lub półnaturalne łąki mogą magazynować znaczne ilości węgla w glebie – w korzeniach i próchnicy – często stabilniej niż lasy. Warunkiem jest jednak dobry stan łąk: tylko trwałe, niezakłócone łąki z bogatym systemem korzeniowym i nienaruszoną strukturą gleby pełnią tę funkcję. To właśnie takie otwarte, dynamiczne obszary tworzą i utrzymują duzi roślinożercy.

Powrót łosi, żubrów i innych dużych roślinożerców oznacza zatem znacznie więcej niż tylko powrót pojedynczych zwierząt – umożliwia powstawanie żywych, dynamicznych krajobrazów, które wzmacniają procesy naturalne, wspierają bioróżnorodność i stabilizują klimat oraz ekosystemy w długiej perspektywie. Rewilding toruje do tego drogę.

Od wymarcia do powrotu: perspektywa historyczna

Łoś zniknął z terenów dzisiejszych Niemiec już we wczesnym średniowieczu, a w Polsce przetrwał tylko w kilku ostojach. Dopiero objęcie ochroną w latach 50. XX w. pozwoliło populacji na odbudowę. Po wprowadzeniu moratorium na polowania w 2001 r. populacja w Polsce zwiększyła się do ok. 30 000 osobników, a na podstawie obserwacji wiadomo, że regularnie migrują one do wschodniej części Niemiec.

Żubr, który na początku XX w. wymarł na wolności, został pomyślnie reintrodukowany w wielu regionach Europy, w tym na Pomorzu Zachodnim. Obecnie po polskiej stronie żyje tam 11 stad liczących łącznie 465 osobników, z czego dwa znajdują się zaledwie 30 km od granicy z Niemcami. W 2017 r. jeden z żubrów przepłynął przez Odrę do Niemiec i został zastrzelony – wydarzenie to uwidoczniło pilną potrzebę jasnych zasad postępowania z migrującymi dzikimi zwierzętami.

Monitoring, zarządzanie i infrastruktura: droga do koegzystencji

Rewilding Oder Delta współpracuje ściśle z Zachodniopomorskim Towarzystwem Przyrodniczym i prowadzi transgraniczny zespół monitorujący. Dotychczas monitorowano głównie rysie i żubry po polskiej stronie, jednak w przyszłości zespół skupi się również na łosiu.

Analiza siedlisk (Bluhm et al., 2023) potwierdza, że w Delcie Odry istnieją odpowiednie warunki dla łosi i żubrów po obu stronach granicy. Jednak rozdrobnienie krajobrazu przez drogi i linie kolejowe utrudnia ich przemieszczanie się.

Dlatego Rewilding Oder Delta doradza Zarządowi Dróg i Transportu, aby migracje dużych zwierząt były uwzględniane w planowaniu infrastruktury. Ogrodzenia, przejścia dla zwierząt i inne rozwiązania mogą ograniczać konflikty i zwiększać bezpieczeństwo ludzi oraz zwierząt.

 

„Możemy uczyć się od naszych polskich sąsiadów”

„Potrzebujemy lepszego zrozumienia wzorców migracji obu gatunków oraz ścisłej współpracy transgranicznej” – mówi Ulrich Stöcker, dyrektor zarządzający Rewilding Oder Delta. – „Możemy wiele nauczyć się z polskich doświadczeń w zarządzaniu dużymi zwierzętami”.

Kontynuacja prac grupy roboczej jest zatem ważnym krokiem ku wspólnej przyszłości z łosiami i żubrami.

 

Wyniki spotkania

Spotkanie wykazało, że populacja łosia w Polsce nadal rośnie, ale wciąż brakuje systematycznego monitoringu – dlatego tak ważne są zgłoszenia od mieszkańców i innych obserwatorów. Nie wiadomo jednak, czy w naszym regionie może powstać stabilna, rozmnażająca się populacja, zwłaszcza że kluczowe dla termoregulacji łosi siedliska podmokłe są ograniczone i podatne na zmiany klimatu.

Badania sugerują również, że łosie mogą potencjalnie przekraczać Zalew Szczeciński, choć bardziej prawdopodobne jest korzystanie z dawnych lądowych korytarzy migracyjnych, np. na Uznamie – czego dotąd nie potwierdzono. To podkreśla znaczenie dalszego monitoringu.

Do ciekawostek należy przykład Berta – jedynego obecnie łosia żyjącego stale w Niemczech, wyposażonego w obrożę telemetryczną, dostarczającą cennych danych o jego ruchach i zachowaniu.

Przejścia drogowe pozostają głównym zagrożeniem – choć przejścia dla zwierząt nad drogami są wykorzystywane w niektórych regionach, w innych niemal wcale. Dane telemetryczne pokazują, że autostrady silnie wpływają na zachowania migracyjne: łosie przeważnie ich unikają.

Rekomendowane są szkolenia dla policji, straży pożarnej i kolei, by lepiej przygotować te służby na ewentualne spotkania z łosiami. Kluczowe będzie również zaangażowanie myśliwych w działania na rzecz ochrony gatunku.

Rewilding Oder Delta planuje utworzyć własną bazę obserwacji, rozwijać niemiecko-polski system monitoringu oraz przygotować rekomendacje dla krajowego planu zarządzania łosiem w Niemczech.

Śladami łosia: reportaż ARTE

Spotkaniu towarzyszył dziennikarz Michael Schumacher, który przygotował reportaż dla ARTE, podążając tropem łosi – od Biebrzańskiego Parku Narodowego po Deltę Odry. Film wyemitowano 26 listopada 2025 r. i jest dostępny w internetowej bibliotece ARTE. Przedstawia fascynujący powrót tych zwierząt, wykorzystując historię Berta jako studium przypadku.

Wnioski: ku wspólnej przyszłości z łosiem i żubrem

Tegoroczne spotkanie umocniło transgraniczną współpracę. Uczestnicy zgodzili się pozostać w stałym kontakcie w sprawie obserwacji i rekomendacji. Szczególnie budujące jest to, że regiony mające doświadczenie w zarządzaniu tymi gatunkami są gotowe dzielić się wiedzą z obszarami, które mogą zostać ponownie zasiedlone.

Rewilding Oder Delta będzie kontynuować dialog, angażować kluczowych interesariuszy oraz rozwijać skoordynowany monitoring w regionie przygranicznym.

Łosie i żubry powracają – powoli, lecz konsekwentnie.
Ich powrót symbolizuje zwrot ku bardziej przyjaznym naturze, odpornym krajobrazom Europy. Sukces zależy jednak od wspólnej odpowiedzialności ludzi i państw – opartej na wiedzy, wzajemnym zrozumieniu i dalekosiężnej wizji.